Tí listafólkið skal spara…

Í dag kemur eingin Dimma. Kom hon út, hevði serblaðið Punktum verið í Dimmu. Og í blaðnum Punktum hevði verið ein grein um mentanarpolitikk, sum eg havi skrivað. Men soleiðis bleiv ikki. Við Inger Smærup Sørensen sum ritstjóra fekk mentanin eitt tiltrongt andingarhol. Undir hennara leiðslu fekk mentanarøkið ein virðiligan pall, sum eg veit, nógv mettu høgt. Tað er spell, at blaðið er fallið. Men vit mugu bara vóna, at okkurt nýtt kemur burtur úr øskuni.

Greinin er skrivað, og tit, sum tíma at lesa hana, skulu hava møguleikan.

— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —

jn-2-small

Litleysi mentanarpolitikkurin í landinum er besta dømi um, at ongar ætlanir eru við føroyskari list og enn minni nakar vilji at fremja broytingar til tað betra.

Vit sita úti við eitt skirvið borð á eini óhátíðarligari matstovu í summarhitanum. Eg eri í Berlin í arbeiðsørindum saman við tveimum vinmonnum. Vit gera tónleik so at siga alt samdøgrið í einum bakgarði í Kreuzberg. Anarkisman í hesum lívliga býarparti er ikki hin sama í dag, sum fyri 20 árum síðani. Men enn leita listafólk úr øllum Evropa og aðrastaðni higar at arbeiða og savna íblástur.

Ein tiltrongdur steðgur. Áðrenn vit bíleggja úr matarskránni, sigur annar bráðliga ”Hey Rannvá”. Eg snari mær á og síggi listakvinnuna Rannvá Holm Mortensen og skaldið Jóanes Nielsen ganga eftir gøtuni. Tey steðga á, og vit leggja fyri við vanligum kurteisligum orðingum. Síðani spyr Rannvá mannin, um tey skulu seta seg eina løtu og drekka eina øl, nú tey heldur óvæntað møta føroyingum í mentanarliga høvuðsstaðnum í Evropa. Stutta svarið hjá Jóanesi er ”Nei, eg haldi ikki”. Síðani halda tey bragdliga leiðina fram og hvørva millum bilar, trø og fólk.

”Hygga síggj”, sigi eg við hinar. Hann kom, tagdi og fór. Hvørji ørindi teirra vóru í Berlin, veit eg ikki. Og seinni hugsaði eg, at tað í roynd og veru var sissandi, at tað enn eru føroyingar við øðrvísi hugsanum og atburði. At tað enn eru listafólk okkara millum, sum ikki lata sær lynda.

Ert tú listafólk út í odd og egg, er hugurin at bróta vanahugsan, evnini at síggja heimin úr nýggjum sjónarhornum og tørvurin á at bera fram óhugsað hugskot alla tíðina til staðar.

Handilsligt samskifti hevur til endamáls at ganga ynskjunum hjá móttakaranum á møti. Endamálið hjá listini er júst tað øvugta: at gera móttakaran vónbrotnan. At broyta mynstur og harvið skeikla vanligan hugsanarhátt og ikki geva fólki tað, tey vænta.

Skerjingar á mentanarøkinum
Um tað var væntað ella óvæntað, taki eg ikki dagar ímillum, men tilburðurin í Berlin fer fram fáar mánaðar áðrenn, sitandi samgonga boðar frá, at mentanarøkið skal spara. Mentanargrunnur Landsins verður skorin við nærum 20 prosentum. Aftrat skerjingum á Námi tátta sparingarnar á mentanarøkinum í 2 mió. kr.

Landsins stjórnarmeiriluti tosar um kreppu, fíggjarligan aldudal og um at sparingar er loysnin. Hallið á fíggjarlógini skal burtur, verður sagt. Og øll mugu veita sítt ískoyti til felagskassan. Kanska størsta inntøkukelda hjá yrkislistafólkum okkara, Mentanargrunnur Landsins, er einki undantak. Grunnurin minkar við 1,1 mió. kr., so samlaða játtanin gerst 4,7 mió. kr. Hyggja vit at teimum 4.7 mia. kr., sum er samlaða krónutalið, samfelag okkara verður rikið fyri í hesum árinum, er játtanin til Mentanargrunnin nú 0,1 prosent av samlaðu útreiðslunum. Soleiðis raðfesta vit sum land. Tí er kanska ikki so nógv talan um eina fíggjarliga kreppu, men heldur um eina ontologiska kreppu rótfest í politisku skipanini.

Út í onnur lond
Sama mánað sum ein meiriluti í løgtinginum samtykkir at kvetta ein fimtapart av játtanini til Mentanargrunnin, fáa vit tíðindi um, at skaldsøgan Brahmadellarnir eftir Jóanes Nielsen er seld til útgávu í Týsklandi. Keyparin er eitt av heimsins størstu forløgum. Úr hesum landinum, har skapandi evnini hjá stjórnarflokkunum røkka til at skerja stóran part av lívsgrundarlagnum hjá listafólkunum munandi, velja útlendingar at keypa list.

Tá er tað, at vit av røttum kunnu spyrja, hvat endamálið er. Boðar tað frá samfelagsligari menning og mentanarligari ábyrgd at taka frá listafólkum, sum frammanundan hava lítlan pening um hendi? Fremur tað fjølbroytni og samfelagsligan opinleika? Og er tað við til at styrkja altavgerðandi liðið í einum fólkaræðisligum samfelag: rættin og møguleikan hjá tí einstaka at bera fram hugsan sína og finnast at teimum, ið stýra ella royna at stýra? Tað tykist mest av øllum sum búskaparlig ómegd at skerja upphæddina hjá einum samfelagsbólki, ið áhaldandi roynir at skapa og endurskapa føroysku tjóðina.

Sjálvsagt skulu atlit takast til eina kreppu. Men tað kann tykjast undarligt, at listafólkini skulu skerjast so ógvusliga, og at íspunna heimildin er undirskotið á fíggjarlógini, tá vit samstundis hoyra løgmann – og harvið Fólkaflokkin – siga, at hallið komandi ár verður økt við 150 mió. kr. fyri at fáa gongd á ein ávísan tunnil.

At sparingar á mentanarøkinum ikki er einasti háttur at hóra undan í fíggjarliga trongum tíðum, skulu vit ikki langt fyri at staðfesta. Fara vit til Íslands, hava íslendingar bygt eitt leikhús í Reykjavík undir allar ringastu kreppuni, landið nakrantíð hevur verið í. Fyri fíggjarárið 2013 er ikki sett so mikið sum ein króna av til tjóðleikhús í Føroyum.

Kann ES tryggja føroyska list?
At gongdin á mentanarpolitiska økinum er skeiv, krevur ikki stórvegis innlit í mentan og skapandi listagreinir. Tað krevur hinvegin óvanliga nógv hugflog og bjartskygni at síggja eina gongda leið, sum bara nøkulunda kann geva fólkinum eina vón um, at mentanarliga órøktin bert er ein fyribils standur, ið skjótt verður broyttur til tað betra.

Hyggja vit at ES, er gongdin ein onnur. Tað er væl skiljandi, at Føroyar ikki ynskja at gerast partur av ES við verandi ríkisrættarligu støðu og við teimum atknýttu fiskivinnupolitisku avleiðingum, tað hevur. Men dugur ES ikki at semjast um sild og makrel, so hava tey betur skil fyri mentanarpolitikki. ES-kommissjónin hevur í hyggju at hækka játtanina til mentan í tíðarskeiðnum 2014-2020. Undir heitinum “Creative Europe” ella “Eitt skapandi Evropa” sprænir samveldið meira pening í mentanarøkið. Tí tað stendur ES fullkomiliga greitt, at mentan og list ikki bara ríkar heimin við upplivingum, men at peningur í skapandi listagreinir sæst aftur í øktum búskaparvøkstri.

ES-limaskapur er ikki ein treyt fyri at luttaka í skránni “Eitt skapandi Evropa”. EFTA-londini eru við, og onnur lond hava eisini møguleika at søkja um at gerast partur av mentanarliga samstarvinum. Tí er spurningurin, um eitt tvørtjóða evropeiskt samstarv kann bjarga føroyskari mentan, so listafólkini í landinum í framtíðini kenna skapandi frælsi og mentanarpolitiskt støðugfesti.

Á miðlaøkinum hevur ES roynt at sjóðað reglurnar saman, so somu treytir eru galdandi fyri øll londini í samveldinum. Tað hevur ikki eydnast serliga væl, tí londini eru so ymisk. Søguliga hevur búskaparliga sameiningin tryggjað grundarlagið hjá veldinum, men nú hevur leisturin á fíggjarøkinum eisini fingið eitt skot fyri bógvin við vánaligu gongdini í eitt nú Grikkalandi, Spania, Portugal og Italia. Men skapandi listagreinirnar hava hinvegin notið gott av mentanarliga samstarvinum tvørtur um evropeisk landamørk.

Hvat vilja vit við mentanini?
Tað kundi verið áhugavert at kannað møguleikan at blivið partur av eini framtíðar mentanarskrá hjá ES á saman hátt, sum Føroyar í 2010 fingu atlimaskap í granskingarskránni FP7, ið millum annað hevur slóðað fyri samstarvi millum føroyskar og útlendskar granskarar.

Við verandi ósemju millum Føroyar og ES um ásetingina av sildakvotuni er tíðini ikki tann rætta at taka upp mentanarligt samstarv við samveldið. Men tíðin kemur. Hetta eigur kortini á ongan hátt at gerast ein koddi og eitt undantak fyri ikki at stuðla mentanini betri í Føroyum. Beiski veruleikin er, at vit als ikki hava nakra ætlan fyri mentanina í Føroyum. Vit vita hvørki, hvat vit ætla ella hvørjum vit arbeiða fram ímóti. Á hesum øki kunnu vit læra av ES. Har verða langtíðarætlanir gjørdar, ið greitt leggja út í kortið, hvør arbeiðssetningurin er inna fyri ávíst tíðarskeið.

Bjargið meðan bjargast kann
Mótmælini móti sparipolitikkinum hava verið fleiri. Tað var eitt crie de coeur frá tónleikarunum, tá teir fyri jól í fjør tóku niðurskurðin í Mentanargrunninum til mótmælis. “Vit spæla ikki til almenn tiltøk hjá landinum,” var boðskapurin.

Um latenta ætlan samgongunnar er at gera Føroyar minni fjølbroyttar, so er at halda á fram eftir verandi leisti. Men tá hugt verður at mentanarøkinum og øðrum økjum í síni heild, tykist tað at vera undantakið heldur enn reglan, at ein ætlan er til. Hon liggur ikki á nøkrum borði. Verður ikki viðgjørd við eldhuga. Verður ikki broytt og tillagað dagliga. Heldur er talan um tilvildarligar avgerðir við álvarsligum avleiðingum fyri listafólk og trivnaðin hjá vanliga føroyinginum.

Skal bera til at hitta føroysk listafólk í Føroyum og uttanlands í framtíðini, má játtast meira peningur til yrkislistafólk okkara. Tað átti at verið ein sjálvfylgja. Men tað er tað ikki.

Tá fíggjarlógin verður borin niðan í tingið seinast í september, eigur játtanin til mentanarøkið tí í minsta lagi at verða flutt aftur til støðuna, áðrenn tónaleysi politikkurin hjá stjórnarmeirilutanum framdi mentanarliga skurðin í desember í fjør. Hin kosturin er, at tað stendur við og versnar.

Og so snýr tað seg um meira grundleggjandi viðurskifti – um at duga at raðfesta og síggja Føroyar í einum størri høpi. Landsbankin vísir í fyribils seinastu búskaparmeting síni á, at føroyski búskapurin sum heild ikki er illa fyri, hóast skuldarbyrðan hjá tí almenna er vaksin síðstu árini. Hyggja vit rundan um okkum, er støðan í Føroyum lutfalsliga góð. Skuldarbyrðan hjá landskassanum er og verður støðug um 36-37 prosent av BTÚ fram til 2017. Harafturat hava kommunurnar bruttoskuld á 7-9 prosent av BTÚ.

Og hvør er skuldin hjá øðrum londum í Vesturheiminum? Í USA er hon 74 prosent av landsins BTÚ. Í Týsklandi 82 prosent. Í Onglandi 90 prosent. Tí kunnu vit ikki bara grundgeva við halli á fíggjarlógini, tá spart verður eitt sindur her og eitt sindur har.

Kanska var tað hetta, Jóanes Nielsen hevði í tonkunum, tá hann helt leiðina fram í Berlin í august í fjør. Ella kanska hevði hann akkurát verið á fundi við felagið, sum nú gevur bókina Brahmadellarnir út á týskum. Heldur var tað hitt seinna. Og tað kann so skapa nakað av vøkstri, sum landið ikki sær nakran átrøkandi tørv á at stimbra.

Skriva eitt aftursvar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Broyt )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Broyt )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Broyt )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Broyt )

Connecting to %s