Kunnu ikki brúka 3,6 milliardir uttan ideologi

2016-08-06-12-39-45-2

Tá ið tú um nakrar mánaðir hyggur eftir skattauppgerðini fyri 2016, tá sært tú, at tú hevur rindað meira í kommunuskatti enn í landsskatti. Um nakrar dagar kanst tú gera av, hvørt hetta skal halda fram.

Í landspolitikki verður stóra ideologiska sjatollið tikin fram, sjálvt tá ið samráðingar eru um upphæddir niðan fyri 100.000 krónur. Tað eru eisini pengar, og tí kann tað undra, at eingin ideologi verður brúkt, og at orðaskiftið til kommunuvalið er óvanliga kyrt, nú valevnini í Tórshavnar kommunu vilja sleppa framat 3,6 milliardum at brúka komandi fýra árini.

Tá ið tú hyggur eftir øllum vallyftunum, so manglar grundleggjandi ein fatan av, hvør tað er, sum eigur pengarnar, sum skulu fíggja allar vælmeinandi verkætlanir og fínu hugskotini. Her manglar ideologi. Hon verður slept, og hugsað verður heldur um at sleppa framat at umboða tað almenna og brúka pengarnar hjá øðrum. Og jarnbrotið til hetta er eitt vallyfti fyri og annað eftir við ongum ideologiskum botni.

Kjarnutænastur
Tað má valdast, hvussu nógv tað almenna tekur inn í skatti, tá ið peningurin í nógvum førum skal brúkast til virksemi, sum als ikki er ein almenn kjarnutænasta.

Tað er umráðandi, at vit hava sterkar kjarnutænastur soleiðis, at vit kunna kenna okkum trygg við tey tilboð, kommunan bjóðar eitt nú børnum og eldri. Kortini er tað ógvulig langt frá hesum kjarnutænastum til øll vallyftini um hetta og hitt. Men tað er nú einaferð so, at tú ert ikki sparin, tá ið tú brúkar pengarnar hjá øðrum.

Eg virðismeti frælsi ógvuliga høgt – eisini frælsi sjálv/ur at gera av, hvussu tú brúkar tínar egnu pengar. Og eg haldi meg vita, at nógv havnarfólk og nógvir føroyingar hava somu áskoðan. Tí haldi eg, at tað hevði sømt seg við einari timeout frá øllum vallyftunum. Veljarin kann spyrja seg sjálvan: Er hetta veruliga ein neyðug almenn tænasta at veita, sum verður fíggjað við pengum, sum eg eigi?

Er talan um góðsku á dagstovnum, ellisheimum, vegakervinum, grundstykkjum ella øðrum neyðugum almennum kjarnutænastum, so eri eg við. Men tað er alt hitt, sum órógvar.

At brúka pengar hjá øðrum
Tað er mín greiða fatan, at kommunurnar eru farnar ov langt og ikki bara brúka pengar, sum tú eigur og ikki kommunurnar, men at tær eisini brúka pengar til endamál, sum bera seg á privatum grundarlagi. Tað er ein annar máti hjá kommununum at siga, at tær ikki hava álit á, at tað privata kann vinna pengar burtur úr hesum og hasum.

Komandi fýra árini fara inntøkurnar hjá Tórshavnar kommunu at tátta í 900 milliónir krónur á hvørjum ár, og tá ið valskeiðið er runnið, er upphæddin 3,6 milliardir krónur. Er tín árliga inntøka 380.000 krónur, hevur tú eftir fýra árum rindað 300.000 krónur beinleiðis í kommunuskatti. Mítt virðisgrundarlag sigur, at slíkar upphæddir krevja ideologi og eina langtíðarætlan.

Tá ið tú fert á val 8. november og skalt velja eitt umboð, sum vil sleppa framat 3,6 milliardum at brúka, so kanst tú hugsa:

1) verða mínir pengar brúktir til annað enn neyðugar kjarnutænastur?

2) eru 3,6 milliardir ov nógv at brúka?

3) vil eg hava, at tað almenna tekur færri pengar frá mær?

Er svarið til hesar tríggjar spurningarnar “ja”, so eru tú og eg á somu ideologisku breyt.

Høgni Reistrup
Valevni fyri Framsókn

 

At brúka pengar hjá øðrum

2014-07-24-16-00-14Nú er tað kanska sjáldsamt at síggja eina grein við ongum lyftum, men her er so ein. Tað tykist at vera breið politisk semja um, at tú skalt rinda nógvan skatt, og so skulu onnur gera av, hvat tínir pengar verða brúktir til.

Veljarin sær hvønn dag lyfti um bæði eitt og annað. Og tað er ikki so løgið. Í Tórshavnar kommunu renna einar 3,6 milliardir inn í kassan komandi fýra árini. Kravdar verða áleið 214.000 krónur inn í skatti eftir fýra árum frá hvørjum veljara í miðal. Summi rinda munandi minni summi væl meira. Er árliga inntøkan 380.000 krónur, hevur tú eftir fýra árum rindað 300.000 krónur beinleiðis í kommunuskatti. Tað eru nógvir pengar.

Eg haldi, at fíggjarpolitikkurin skal virða, at tað er borgarin, sum fíggjar kommunala virksemið. Fólk hava ríkiligt at brúka pengarnar til sjálv, húsalán, mat, ferðir ella okkurt fjórða.

Tað er so lætt at brúka pengar hjá øðrum, men at skapa grundarlagið fyri, at eg og tú hava meira eftir um mánaðin til at leggja okkara egna lív til rættis, ja, tað tykist vera fjarandi politiskur áhugi fyri tí. Eg haldi, at ein kravmentan otar seg alsamt skjótari inn á okkum. Hon førir við sær, at vit hyggja ov nógv eftir, hvat kommunan kann gera fyri, at hetta og hitt verður til veruleika. Eg skal ikki siga, at gongdin ger okkum dovin, men hon forðar so í øllum førum fyri, at fólk fara til verka á egnum grundarlagi og elur alment formyndarí.

Hvar er ideologiska orðaskiftið?
Hygg eftir skattauppgerðini fyri 2015. Hevur tú eina vanliga inntøku ella meira enn tað, so stendur tað svart á hvítum, at tú hevur rindað meira í kommunuskatti enn í landsskatti. Tað haldi eg, tú skalt hugsa eitt sindur um, tá ið tú tekur avgerðina um, hvar krossurin skal setast.

Politisku hugskotini eru nógv og allar ætlanirnar vælmeinandi. Men eg sakni kortini ideologiska orðaskiftið í kommunuvalinum. Vilja vit bara javna út og brúka pengar hjá øðrum?

Vit hava góðar tíðir í løtuni, og Tórshavnar kommuna er væl fyri. Fíggjarliga er onki til hindurs fyri, at kommunan veitir kjarnutænastur á høgum stigi. Við skynsamari fíggjarstýring kann kommunan tryggja sama tænastustig við lægri skattainntøkum. Framsókn fer at virka fyri, at skattaprosentið í Tórshavnar kommunu verður lækkað munandi, og at kommunan hevur eitt íløguloft. Har kom so eitt vallyfti kortini.

Í komandi tíðum krevst kynstrið at gera Havnina og alla kommununa enn framsøknari, samstundis sum vit framtíðartryggja hana – bæði viðvíkjandi grundleggjandi tænastum og búskapinum. Hetta krevur, at vit gera rættar íløgur rættstundis í undirstøðukervið og fólkið. Og hetta krevur eisini, at vit tora at tálma vøkstrinum í rakstrarútreiðslunum hjá bæði kommunum og landinum.

Summi siga, at vit kunnu ikki taka broddin av skattatrýstinum, tí so verður búskapurin hitaður enn meira. Men so seint sum í frágreiðing búskaparráðsins á vári 2016 verður víst á, at kommunurnar í fleiri førum eru ov grammar at brúka pengar beint nú. Og skal valið verða millum, at tað almenna brúkar ov nógvar pengar, ella at tú sum borgari fært hug til at keypa eitthvørt, so sigur mítt ideologiska grundarlag, at tú hevur bestu umstøður at fylgja egnum málum og dreymum, tá ið tú sjálv/ur gert av, hvat tú hevur hug til at takast við og brúka pengar uppá.

Tá verður tað enn stuttligari at fara til arbeiðis, og burtur úr tí kemur vøkstur og økt framleidni.

Høgni Reistrup
Valevni fyri Framsókn

120 lestraríbúðir í Álakeri

hogni_tindabrov_1200x800

Alsamt fleiri lesa og læra í Føroyum, og tað er ótrúliga gott. Fleiri útbúgvingar og lærupláss eru saman við lágum arbeiðsloysi í Føroyum fremstu orsakirnar til, at vit lesa og læra í egnum landi.

Tey lesandi skulu hava nakað at búgva í, og tí er umráðandi komandi árini at lata byggja lestraríbúðir. Hetta er við til at skapa støðugan fólkavøkstur.

Nú skulu gerast 120 lestraríbúðir í Álakeri – eisini rópt úti á Rundingi. Til gongu er stutt til Setrið á Debesartrøð, Landssjúkrahúsið, Vinnuháskúlan og Havstovuna. Og eitt hanagleiv burtur er miðbýurin.

Ein tíðarhóskandi býur hevur góðar umstøður til okkara lesandi ungdóm.

69639_2_xl670530710708543_10205002641015514_8204444048462868444_outi-a-rundingi948551510200738612959752_ec9163e0dae4e

 

 

 

 

Góði Bob

Skrivaði hesa greinina undan eini konsert við Bob Dylan fyri nøkrum árum síðani. Og nú Bob Dylan hevur fingið bókmentaheiðursløn Nobels, er tað hóskandi at leggja hana út her. Greinin er upprunaliga prentað í Sosialinum í mars 2009.

Tekstirnir eru algloypandi. Ikki hvør tekstur hvør sær, men listarliga lívsverkið í síni samansettu heild. Við egnari dagsskrá hevur tú ferð eftir ferð stevnt móti nýggjum leiðum og skrivað sangir um tað at vera.

Ja, so hittast vit enn einaferð. Tú á tíni endaleysu ferð kring heimin og eg á míni ferð í tínum óskiljandi, men samstundis læruríka og hvassa hugaheimi. Og eg gleði meg, tí tú hevur um nakar sett orð og tónar til mínar fløkjaligu tankar og allar lívsroyndirnar, ið eg ongantíð havi skilt. Hvussu kennist tað, at ávirka onnur á so ítøkjuligan og máttmiklan hátt? Hvussu kennist tað at vera fremsta og vísasta røddin hjá fleiri ættarliðum? Hvussu kennist tað at geva so nógvum so nógv, og fært tú naka aftur fyri? Spurningarnir eru nógvir. Hevur tú svarini, og um so er, hvørji eru tey? Eg fái ikki svar á hesar mongu spurningar, tí tað hevur ongantíð ligið tínum hjarta nær at svara spurningum frá øðrum. Spurningarnir – vinur mín – flákra onkustaðni í óstøðuga vindinum. Tí er tað mestsum burturspilt tíð at leita eftir fanginum á djúpa loyndarmáli tínum. 

Eg standi spyrjandi og undrist á, hvør drívmegin er. Tú hevur sæð fleiri partar av heiminum enn vit vanligu deyðiligu síggja, men kortini heldur tú á fram og fert á pallin nakrar fáar metrar frá mær og hinum, ið lurta og royna at skilja. Hetta samsvara onkursvegna við anda tín. Tá ið tú setti ravmagn í gittaran í 1965 skilti so at siga eingin tín framferðarhátt, og tá ið tú fekk samband við hann sjálvan í erva, tá vóru nógv, ið vendu tær bakið. Men hjá tær er eingin vegur heim. Tú steðgar ongantíð á, men flytur teg nýggj støð við nýggjum yrkingum og nýggjum boðskapum. Og vit royna at fylgja við. Men eg undrist, tí er nakað, ið vit ikki hava skilt – tónar, vit ikki hava hoyrt? Latum okkum kalla hetta ein retoriskan spurning, tí um nakrar fáar vikur kemur enn ein útgáva frá tær. 

Tú ert fram um alt ímyndin av amerikanska dreyminum. Tú fekst meg at fata, hvør amerkianski dreymurin í veruleikanum er, og allar teir møguleikar, ið alt ov fá taka. Tá ið ein tíðindamaður spurdi, hví tú skifti navn, so var títt gløgga svar sera einfalt, men eisini sigandi: “Tú kanst nevna teg tað, ið tú vilt nevna teg. Hetta er landið hjá teimum frælsu.” Jú, so er. Amerika gav tær markleysar møguleikar, tí við hugburðinum “alt ber til” ber alt til. Við tínum tonkum gevur tú orðum sum frælsi, menning og váðafýsni innihald, og samstundis verður amerikanski dreymurin ítøkiligur. Sjálvsagt eru skuggasíður og tíðarskeið, tá ið samfelagið snávaði, men amerikanski dreymurin er handan allan iva. Hinvegin hevur tú sprænt upp í kaggar av orðagalli yvir náðileysar valdsharrar og teirra týnandi skipanir. Ein ævig og neyðug mótmynd. 

Tínar útgávur avmarka seg á ongan hátt til eitt ávíst tíðarhvarv. Tekstirnir eru algloypandi. Ikki hvør tekstur hvør sær, men listarliga lívsverkið í síni samansettu heild. Við egnari dagsskrá hevur tú ferð eftir ferð stevnt móti nýggjum leiðum og skrivað sangir um tað at vera. Tjúgu ár áðrenn eg var borin í heim, sang tú um, at tíðirnar broytast, og nú fimogfjøruti ár seinni ber til at líta aftur um bak og staðfesta, at heimurin ongantíð áður hevur sæð so djúptøknar broytingar. Ferðin er ógvuslig og tíðarskeiðið stutt. 

Hvaðani kemur Obama? Jú, hann er ein ítøkilig mynd av amerikanska dreymin. Men tú hevur ongantíð havt eina paternalistiska tilgong til umheimin og hevur ongantíð havt eitt normativt útgangsstøði. Hinvegin vísir tú, at alt byrjar við egnari sjálvsmensku, at tað loysir seg at vera trúgvur móti sær sjálvum og vera á rundferð alt lívið. Tú vísir somuleiðis – á sama hátt sum amerikanski dreymurin – at vit menniskju hava egnar dreymar at taka atlit at. Um tú eltir tínar, so elti eg mínar. 

Óvissan er treytað lívskor, og henda sannkenning er einans við til at bjóða verandi sannleikum av. Tú hevur við speisemi og frástøðu vent heimin á ranguna. Hetta hevur tú megnað við at finna tað næra í tí fjara; at tikið tað algilduga og gjørt tað viðkomandi, hóast tað í fyrstu atløgu var óskiljandi. Á sama hátt fekk eg so at siga einki burtur úr fyrstu konsertini. Eg skilti ikki, at eg ikki skilti teg, tí eg hevði hoyrt, at tú vart millum teir allar størstu. Tú vart skýggin og kom á ongan hátt gjøgnum annars veika múrin av ungdómligum forvitni. 

Seinni skilti eg alt betur. Tú vart eins og kaffi. Tillagingartíðin var rættuliga drúgv, men so smakkaði tú hinvegin av meira, tá  ið eg vandi meg við smakkin. Og nú drekkur mítt vit dagliga av ótømandi brunni tínum. So halt á fram Bob, tí mannaættin hevur brúk fyri at síggja heimin við øðrvísi eygum. Mannaættin tørvar eina veruliga hetju.

Høgni Reistrup

Innibyrging í 70 ár

hogni-lit-5-of-8-2

Høgni Reistrup
Hví hava vit bara mist 33 fólk til Svøríkis seinastu 30 árini og 6.746 fólk til Danmarkar sama tíðarskeið?
Flytimynstrið millum Føroyar og londini kring okkum gevur okkum eina rættiliga greiða mynd av, hvussu føroyingar virka og hava virkað í heiminum undir donsku heimastýrisskipanini.

Kunnu vit hátíðarhalda altjóða útsýni ella avbyrging, nú 70 ár eru liðin síðani fólkaatkvøðuna um sjálvstøðu í 1946? Hetta er mest viðkomandi spurningurin at seta. Vit kunnu skjótt staðfesta, at okkara samfelag er ment við rúkandi ferð, men at brek eisini eru í skipanini. Mentanarliga eru vit knýtt óvanliga nær at bara einum øðrum landi, og búskaparliga er støðan tann sama.

Men veruliga vanlukkan er stóra fjøldin, sum er rýmd úr Føroyum til Danmarkar. Seinastu árini hava vit mist so nógv fólk til Danmarkar, at setur eru ikki á okkara flotta tjóðleikvølli, Tórsvølli, til allar føroyingarnar búsitandi í Danmark.

Vit hava góð hagtøl frá 1985 og fram um flytimynstrið millum Føroyar og onnur lond. Hetta eru góð 30 ár. Gongdin í fólkatalinum og mynstrið hjá fólki, tá ið tey flyta, vísir okkum, hvussu vit stjórna og hava stjórnað okkara egna fólki undir heimastýrisskipanini.

Hvat fáa vit burturúr?
Vit eru undir Danmark, tí vit fáa nakað burturúr tí. Soleiðis tekur afturhaldið til orða. Seinast tá ið ólavsøkurøða løgmans var til umrøðu í tinginum herfyri. Í løgtinginum, í talgildum og loftbornum miðlum. Allastaðni verður uppáhaldið endurtikið: Vit fáa so nógv afturfyri okkara ómyndugu støðu. Og so verður lagt aftrat, at vit byrgja okkum inni, tá ið vit verða sjálvstøðu tjóð.

Men tað er ein sannroynd, at bara seinastu 30 árini hevur henda skipanin flutt 6.746 fleiri fólk úr Føroyum til Danmarkar enn øvugt.

Kortini hoyra vit umaftur og umaftur hesar somu útsagnirnar. Vit hava tað betri undir verandi skipan, og tá ið vit eru vorðin fullveldi og hava tikið evsta valdið í egnum landi, kuta vit samstundis allar træðrir til útheimin.

Men latið okkum hyggja at tølunum heldur enn bara at hava eina meining. Meiningar kunnu øll hava. Og tær hava higartil verið hentar hjá afturhaldinum at dustað av hvørja ferð, vit føroyingar rætta ryggin og taka stig á leiðini at gera Føroyar til sjálvstøðuga tjóð.

Tá ið afturhaldið sigur, at vit ikki mugu missa ríkisborgararættindi, spyrji eg: Ber til at missa meira, enn vit gera undir verandi skipan? Hvat hava vit at missa?

Tað er sjálvsagt, at einki land soleiðis hissini letur øðrum landi pening á hvørjum ári uttan at fáa nakað afturfyri. Vit lata evstu løgfrøðiligu ábyrgdina frá okkum. Og so lata vit fólk. Nógv fólk.

Ongland, Írland og Holland
Flestu føroyingar hava ein óvanliga sterkan norðurlendskan samleika, sum tú ikki finnur aðrastaðni í Norðurlondum. Hann er kanska veikast í Danmark. Tí er tað ikki so løgið, at rættiliga fá fólk flyta til eitt nú Onglands, Írlands og Hollands, hóast høvuðsstaðirnir í øllum hesum londum eru nærri Tórshavn enn Keypmannahavn. Seinastu 30 árini hevur netto fráflytingin til Onglands verið 81 fólk. Netto fráflytingin til Hollands hevur verið 1 fólk. Og so eru 6 fólk fleiri flutt til Føroya úr Írlandi enn øvugt.

Hóast høvuðsstaðirnir í hesum londum eru landafrøðiliga nærri okkum enn Keypmannahavn, er tað øgiliga týðiligt, at vit ikki lata okkum ávirka av hesum londum, leita okkum íblástur haðani ella flyta stórvegis til hesi lond.

Okkara norðurlendski samleiki er enn so sterkur, at vit ikki gáa stórvegis um, hvat tey takast við í London, Dublin og Amsterdam. Fyribils kunnu vit bara siga, at hetta er orsøkin, og at soleiðis er tað bara. Vit eru fram um alt norðurlendingar.

Ísland, Noregi og Svøríki
Vit búgva í Norðurlondum. Við hesi staðfesting kunnu vit kanska eisini koma fram til ta niðurstøðu, at so flyta føroyingar til hesi londini. Fjarstøðan úr Tórshavn til Reykjavíkar er 797 km og til Oslo 973 km, og tað er væl styttri enn teir 1.311 km til Keypmannahavnar. Nakað longri er til Stokkhólmar. Men føroyingar fylkjast kortini ikki í stórum tali í øllum okkara norðurlendsku grannalondum.

Seinastu 30 árini eru 97 fleiri fólk flutt til Íslands úr Føroyum enn øvugt. Hyggja vit til Noregs, eru 380 fleiri fólk flutt hagar enn til Føroya í sama tíðarskeiði. Og Svøríki er ikki eitt land, sum dregur munandi fleiri fólk til sín úr Føroyum enn øvugt. Netto fráflytingin hevur seinastu 30 árini verið 33 fólk.

Munurin upp til tey 6.746 fólkini, sum vit hava mist til Danmarkar, er ikki bara stórur. Hann er ógvisligur.

Við støði í hesi sannroynd kunnu vit staðfesta, at tað hvørki er landafrøðiliga fjarstøðan ella norðurlendski samleikin, sum ger av, hvar fólk flyta úr Føroyum og úr útlandinum til Føroya. Tað er heimastýrislógin, sum knýtir okkum so tætt at bara einum øðrum landi, at vit nærum tykjast ikki at leggja til merkis, at ein stórur og fjølbroyttur umheimur er har úti, sum vit ikki røkka út til og ikki sýna stóran áhuga. Trupulleikin er, at vit enn eru undir donsku skipanini og ikki hava latið framtíðina upp í okkara egnu dugnaligu hendur at stjórna.

Tá ið manntal var í 2011, bleiv spurt um, hvar fólk í Føroyum eiga børn uttan fyri landoddarnar. Svarið endurspeglaði ikki fjølbroytni, tí 7.425 áttu børn í Danmark. Og bara 702 áttu børn í øðrum norðurlondum enn Danmark – tilsamans.

Hetta styðjar bara undir tann veruleika, at vit festa eygu okkara á eittans land úti í stóru verð.

dk-fo

Tá ið politikarar úr afturhaldsveinginum tosa um at taka burtur sokallaðar marknaðarforðingar ímillum Føroyar og Danmark, so er tað bara eitt annað orð fyri at vilja greipa Føroyar og Danmark enn tættari saman. Men vilja vit veruliga tað? Hevur søgan prógvað, at tað er ein góð loysn? Vísir flytingin millum londini, at hetta er rætt at gera? Eg haldi, at vit skulu líta á okkum sjálv og savna okkum um okkara egnu viðurskifti heldur enn at nýta orkuna til at fáa alt møguligt í lag við bara eitt annað land. Eg veit, at nógv eru samd við mær í hesum.

Hvat er at byrgja seg inni?
Vit fara sanniliga ikki at byrgja okkum inni í sjálvstøðum Føroyum. Vit skulu samstarva nógv meira við heimin rundan um okkum. Avbyrging hevur kanska verið einasta vissa trygdin, vit hava havt undir heimastýrisskipanini. Tá ið vit hava skift donsku heimastýrisskipanina út, skal okkara lutur í altjóða samfelagnum ikki liggja eftir. Og eg eri sannførdur um, at búskaparligu meiðslini verða ikki verri í einum sjálvbjargnum og sjálvberandi Føroyum. Tey fara at koma, men verða ikki verri enn búskaparligu omanlopini, sum vit kenna alt ov væl undir heimastýrisskipanini.

At vit ikki eru sjálvstøðugt land, er høvuðsorsøkin til stóra flytingina til bara eitt annað land. Eg eri sannførdur um, at tá ið vit stíga út í heimin sum føroyingar við sjálvsábyrgd og størri krøvum til okkum sjálv, tá ið vit gera okkum púra greitt, at eingin annar eigur land okkara, og eingin annar skal hava ræði á okkum, tá nýta vit orkuna rætt, tá ráða vit okkara egnu lagnu, og tá standa vit okkum sum onnur fólk í góðum og ringum tíðum.

Tá skilja vit av sonnum, at framtíðin er ikki bara nakað, sum hendir har úti og ikki viðkemur okkum. Framtíðina kunnu vit sjálv evna til.

Vit nærkast málinum um sjálvstøðugar Føroyar. Ferðin móti málinum er hugtakandi og eisini rættiliga sermerkt, tí tað eru í roynd og veru ikki so nógv lond, sum hava hetta eftir at avrika, nú vit eru komin væl inn í ein og tjúgundu øld.

Lat meg at enda siga, at eg eri fullveldismaður og harumframt hálvur dani. Henda stutta greinin hevur á ongan hátt til endamáls at vekja eina vreiði yvir fyri dønum. Men hon vísir á, at vit missa meira enn vit fáa undir heimastýrisskipanini.

Nettoflytingin seinastu 30 árini millum Føroyar og:
Danmark: -6.746 fólk
Noregi: -380 fólk
Ísland: -97 fólk
Ongland: -81 fólk
Svøríki: -33 fólk
Holland: -1 fólk
Írland: +6 fólk

 

 

Chan Chan og filmsvinna

buena-vista-social-clubLeygarkvøldið 10. september kl.23 verður filmurin Buena Vista Social Club sýndur í Ostahúsinum. Eg fari at siga nøkur orð um filmsvinnu í Føroyum beint undan sýningini. Her er ein lítil upphiting til filmin í annaðkvøld.

Fyrstu ferð eg hoyrdi um Buena Vista Social Club (BVSC) var í 2000. Tað var á vetri, og tónleikurin kom sum ein fjálg heilsan av Kuba í køldu, myrku tíðini. Knappliga kendi eisini meginparturin av mínum vinaskara latínamerikanskan tónleik og lurtaði eftir honum, tey flestu á fyrsta sinni.

Tað var ikki av tilvild, at Ibrahim Ferrer og gomlu tónleikararnir hinumegin Atlantshavið hugtóku kritahvítar tannáringar í Evropa akkurát um ártúsundaskiftið. Tí árið fyri stjórnaði Wim Wenders filminum um BVSC við sama heiti. Og tað var fram um alt heimildarfilmurin um autentisku tónarnar úr Havanna, sum lat eygu og oyru upp fyri BVSC. So stóra ávirkan kann filmur hava, tá ið ikki bara myndirnar – men eisini frásøgnin – er livandi.

Føroysk filmsvinna og Wenders
Har sótu vit um 16 ára aldur í kalda Norðurevropa. Rom á borðinum, tjúkkur sigarroykur í luftini og Chan Chan úr hátalarunum. Vit livdu okkum inn í henda serliga heimin, sum kubanararnir gandaðu fram við ljóðførunum.

Og nú fer at standa filmshyggjarum í boði at liva seg inn í føroysku náttúruna í biografum væntandi bæði eitt og annað stað í heiminum. Tí nú hesin sami Wenders hevur verið í Føroyum og gjørt upptøkur til komandi spælifilmin, verða Føroyar sjónligari úti í heimi, og vónandi fer hetta eisini at draga aðrar filmsverkætlanir henda vegin.

Framsókn sær stórar møguleikar í filmi í Føroyum. Tað nælir, og nú skulu spírarnir vætast. Filmur styrkir og bjóðar okkara samleika av og gevur okkum ein tvørskurð av samtíðini. Filmur er eisini vinna, sum alsamt fleiri fólk kunnu liva av. Ferð skal setast á filmsvinnuna, og kommunan hevur eisini sína uppgávu. Hvør uppgávan er, fara vit í Framsókn at siga tykkum nú hvørja løtu.

Filmur og Framsókn
Umframt at føroyski samleikin fær gagn av íløgum í film, verða nýggj størv skapt í eini skapandi vinnu, og so fara serliga útlendskar verkætlanir, sum verða lutvíst tiknar upp í Føroyum, at skapa vitan um land okkara, og hetta gagnar ferðavinnuni og okkara høvdum og hondum.

Sangurin Chan Chan, sum er at hoyra í filminum BVSC, snýr seg um parið Chan Chan og Juanica, sum eru í fer við at byggja hús og eru farin til sjóvarmálan eftir sandi. Her hjá okkum byggja filmsleikstjórar, myndafólk, leikarar, framleiðslufólk, hjálparar og  onnur upp eina føroyska filmsvinnu.

page1
Hesa vikuna eru filmsdagar. Filmsfelagið og Hyggasíggj skipa fyri. Í Ostahúsinum verða bara sýndir filmar eftir Wim Wenders, og leygarkvøldið 10. september kl.23 er Buena Vista Social Club at síggja. Gakk inn í smoguna millum Perluna og Reinsaríið, so kemur tú fram á Ostahúsið.

img_5523-2Ostahúsið og Gudmund Helmsdal frá Hyggasíggj.

ísland fótbóltur
Grein prentað í Sosialinum juni 2016

Løtan á trappuni í Vágsbotni í góðveðrinum týskvøldið, tá ið íslendska landsliðið í fótbólti megnaði javnleik ímóti Portugal, var serlig. Einir 500 føroyingar og nógvir útlendingar eisini stóðu saman um Ísland og fagnaðu stórliga bæði málinum og endaliga úrslitinum. Eg ivist onga løtu í, at onnur hava gjørt tað sama heima í stovunum.

Tað er í sjálvum sær eitt satt bragd, at íslendingar eru við í EM-endaspæli á fyrsta sinni nakrantíð. Og javnleikurin í Saint-Étienne ímóti einum á pappírinum nógv betri liði vísir greitt, at Ísland megnar tað ógjørliga, og at liðið ætlar sær meira enn bara at vera við.

Hvussu leikur fer komandi vikurnar í Fraklandi, fáa vit at síggja. Men vit kunnu longu nú staðfesta, at íslendsku garparnir í fyrsta dystinum vardu væl og høvdu ein framúr stríðsvilja.

Og eg kann ikki annað enn hugsa, at hetta er ein einastandandi fyrimynd at hava. Tí hugburðurin er serstakur – bæði í undankappingini, sum tryggjaði Íslandi plássið í endaspælinum og órædda spælið ímóti Portugal. Á vøllinum díkja teir á og smæðast ikki burtur.

Tað sama kann verða sagt um landið uttan fyri leikvøllin.

Tá ið íslendingar tóku ræði á egnum viðurskiftum í 1944, var Ísland fátækasta landið í Evropa. Men fólkið vildi evna til framtíðina á egnari grund, og soleiðis bleiv tað. Tað er als ikki vist, at íslendingar høvdu verið ríkari, atkvøddu teir ímóti sjálvstøðu. Forseti Íslands seinastu tjúgu árini, Ólafur Ragnar Grímsson, hevur sjálvur sagt, at øll skapandi megi hevði avgerandi týdning fyri sjálvstøðu Íslands. Hon er góð at hava – eisini tá ið fíggjarligar mótbrekkur koma. Og í 2008 skolaði ógvislig kreppa inn yvir landið. Svára kreppan fekk íslendingar at hugsa nýtt og at berjast. Ferðavinnan er vaksin við rúkandi ferð – kanska ov skjótt – men hon er vorðin eitt nýtt bein hjá íslendingum at standa á. Á so nógvum mótum hava íslendingar grundleggjandi álit á egnum mátti og megi. Teir koma uppundan aftur.

Kreppa
Nógvir føroyingar hugsa áleið soleiðis, tá ið teir eru í Íslandi: “Hetta áttu vit at gjørt í Føroyum, hví hava vit ikki hetta í Føroyum? Hetta mugu vit hava í Føroyum!”. Løgið onkursvegna, tí ert tú í øðrum londum, kennist íblásturin ikki so beinleiðis. Kanska er tað bara tí, vit líkast so mikið nógv, hóast londini eisini eru ymisk.

Íblásturin kann vera so nógvur; smáir handlar í miðbýnum, árliga aðalorðaskiftið um dagstovnaøkið í Altinginum og frískar rávørur úr egnum umhvørvi hugsaðar á nýggjan hátt.

Men so var tað kreppan í Íslandi, sum grammleikin í bankavinnuni slóðaði fyri – var tað góður íblástur? Nei, tað haldi eg ikki. Kortini vístu sjónvarpssendingarnar um skrædlið í Eik týðiliga, at tað ikki var íslendska ávirkanin á føroyska bankakervið, sum koppaði gamla Eik, men snildir danskarar.

Jú, kreppan rakti meinari í Íslandi enn í so nógvum øðrum londum. Men íslendingar komu skjótt fyri seg aftur. Á sama hátt sum týskvøldið, tá ið 28 ára gamli Birkir Bjarnason svaraði aftur, eftir at Portugal hevði lagt seg á odda í fótbóltsdystinum. Og soleiðis dragast tey í Portugal og øðrum londum sunnanfyri enn við høgt arbeiðsloysi, ovurstóra uttanlandsskuld og undirskot á fíggjarlógini. Eingin beinleiðis samanhangur við fótbóltin, men tað svitast ikki, at smá lond eru fimari og eru skjótari at reisa seg aftur eftir eitthvørt hóttafall. Í so máta er ein ávísur samanhangur.

Fyrimyndin
Vit reistu okkum eisini aftur eftir kreppuna í nítiárunum og aftur nú fyri nøkrum árum síðani. Men kortini er ein stórur munur. Eg havi hug at vísa til tvær myndir, sum sýna, hvussu ymiskt seinasta kreppan ávirkaði fólkatalið í ávikavist Íslandi og Føroyum.

Lat tað beinanvegin verða sagt, at kreppan í Íslandi í 2008 leyp munandi størri skelk á landið og var nógva ferðir verri enn alheims fíggjarkreppan, sum eisini rakti í Føroyum um sama mundi.

Kortini sæst ein greiður munur landanna millum. Í 2010 var ein pikkalítil afturgongd í fólkatalinum í Íslandi. Og tað var tað. Tað vóru serliga polakkar og onnur, sum fluttu aftur til heimlandið eftir arbeiðsørindi í Íslandi. Sjálvandi fluttu íslendingar eisini av landinum. Men bera vit so støðuna saman við hana í Føroyum, so sæst, at fólkatalið minkaði í Føroyum fýra ár á rað. Og tað er av sonnum undrunarvert.

Tá ið arbeiðsloysið var upp á tað mesta í Føroyum um ársskiftið 2010/2011, leitaðu góð sjey prosent eftir arbeiði. Í Íslandi var arbeiðsloysið javnt oman fyri sjey prosent í nærum trý samfull ár.

Kreppan í Føroyum var ikki ógvislig, men bilasølan minkaði, og tað gjørdi eftirspurningurin eftir handverkarum og arbeiðsmegi annars eisini. Í Íslandi steðgaði alt upp. Handverkararnir sleptu amboðunum frá degi til dags, og tey fluttu í 2010 fleiri bilar av landinum enn til landið. Og her er altso talan um land, sum ikki framleiðir so mikið sum ein bil. Tað sigur ikki lítið um kreppuna har.

Hví hesin munurin er so sjónligur, ja, tann spurningurin er ikki einfaldur at svara. Men vit kunnu læra av íslendska vinnaralyndinum, sum vit eisini sóu á leikvøllinum í Saint-Étienne týskvøldið. Og so er Ísland annars eitt sjálvstøðugt land. Tað lívgar sjálvsálitið. Enn eru vit ikki komin í fasta legu sum tjóð. Men tá ið hetta skjótt hendir, fer tað at troka burtur afturhaldið og stimbra nógva skapandi megi. Tað eri eg sannførdur um. Heldur enn at flyta í onnur lond eftir møguleikum, verða fólk boðin til Føroya at taka lut. Í roynd og veru einastandandi spennandi at búgva í einum landi, sum enn hevur hetta eftir at avrika, nú vit eru komin væl inn í ein og tjúgundu øld.

20160719_M1

Broytingar í fólkatalinum í Føroyum

 

Population_Iceland 04-14

Broytingar í fólkatalinum í Íslandi

Vit verða 50.000 fólk
í greinini Føroyskt sjálvstøði frá 1927 endurgevur Jørgen Frantz Jacobsen ein íslending, sum hann hevur tosað við. „Tit eru í Føroyum 25.000 menniskju, sum búgva púra avbyrgd, sjógvurin setir mark um tykkum. Hevði tað ikki givið fólkinum eina ómetaliga ábyrgdarkenslu og stimbrað í stórum til at gera eitt megnartak framá, um tað visti, at tað skuldi vera sjálvbjargið?” Tað er hesa hugsan, vit skulu mýkja inn í okkara tilvitan. Jørgen Frantz Jacobsen visti, at sjálvbjargni førir við sær framburð og menning, og at sjálvbjargni birtir hugin hjá fólki at hugsa sjálv. Vantandi sjálvstøða ber hinvegin við sær, at fólksins ábyrgdarkensla viknar.

Nú eru so nærum 90 ár liðin. Og komandi ár verða vit á fyrsta sinni 50.000 fólk í Føroyum. Høvdu vit fylgt ráðunum hjá íslendinginum longu tá, høvdu vit verið meira enn tvífalt so nógv í tali í dag. Fólkatalið í Íslandi er sama tíðarskeið trífaldað. Latið okkum nú siga sum íslendingurin, at framtíðin ikki bara er nakað, sum hendir har úti og ikki viðkemur okkum, men at framtíðina kunnu vit sjálv evna til.

Í Føroyum skulu vit leggja okkum eina við, at ein nýggj tíð tekur til at koma. Vit mugu siga við fólk, hvørji vit eru. Tað er hetta, sum trýstir okkum fram, og tað er hetta, sum ger Føroyar dragandi og fær framsíggin og opin fólk at velja Føroyar.

Áfram
Vit skulu víðari á sama hátt, sum íslendingar á fótbóltsvøllinum týskvøldið. Teir kastaðu ikki frá sær, men komu aftur inn í dystin. Ein spennandi tíð stendur okkum fyri framman. Vit kunnu skapa eina sjáldsama løtu, sum sjáldan kemur fyri í søguni. Eina løtu, tá ið vit traðka úr tí gamla og inn í tað nýggja. Tá ið eitt tíðarskeið endar og eitt nýtt byrjar.

Í viðførinum við á hesi ferðini eigur Ísland at vera fyrimynd okkara – sum fótbóltslandslið teirra var tað í Fraklandi týskvøldið.

Høgni Reistrup

Íslendska fyrimyndin